Từ đời sống thường nhật đến khoa học y học và tư duy Hàn lâm. Trong đời sống con người, có một thứ thường bị bỏ quên nhưng lại âm thầm quyết định chất lượng của rất nhiều điều: tâm.
Ta quan tâm đến ăn gì, uống gì, tập luyện bao nhiêu phút mỗi ngày, ngủ mấy giờ, dùng thuốc gì, kiểm tra sức khỏe định kỳ ra sao. Ta đo huyết áp, đường huyết, Cholesterol, cân nặng, chức năng gan, chức năng thận. Nhưng có một câu hỏi ít được đặt ra hơn: Hôm nay tâm mình đang ở đâu?
Tâm ta có đang bình an không? Có đang bị quá tải không?
Ta có đang sống trong sợ hãi, tức giận, thất vọng, cô độc, mặc cảm, oán trách hay bất lực không? Ta có đang bị những chuyện đã qua kéo ngược về quá khứ, hoặc những điều chưa xảy ra kéo vào tương lai không? Và quan trọng hơn: ta có thực sự dành thời gian mỗi ngày để chăm sóc đời sống tinh thần của chính mình hay không?
“Dưỡng tâm” vì thế không nên được hiểu đơn giản là một khái niệm mang màu sắc triết học, tôn giáo hay Đông phương. Ở góc nhìn hiện đại, dưỡng tâm có thể được hiểu rộng hơn như một quá trình chăm sóc sức khỏe tinh thần, điều hòa cảm xúc, xây dựng khả năng thích nghi, phục hồi tâm lý và duy trì sự cân bằng giữa con người với chính mình, với người khác và với hoàn cảnh sống.
Nếu dưỡng thân là chăm sóc cơ thể thì dưỡng tâm là chăm sóc hệ thống điều khiển cách chúng ta nhận thức, cảm nhận, phản ứng và lựa chọn hành động.
Một cơ thể khỏe nhưng một tâm trí luôn căng thẳng thì chưa chắc đã là một trạng thái khỏe mạnh toàn diện.
Ngược lại, một người đang đối diện với bệnh tật, mất mát hoặc nghịch cảnh nhưng giữ được khả năng bình tĩnh, hy vọng, kết nối và chủ động thích nghi có thể vẫn duy trì được một chất lượng sống đáng quý.
Đó chính là lý do dưỡng tâm cần trở thành một việc làm hằng ngày, chứ không phải chỉ đến khi tâm đã kiệt quệ mới bắt đầu quan tâm.
DƯỠNG TÂM KHÔNG PHẢI LÀ “NGHĨ TÍCH CỰC” MỘT CÁCH ĐƠN GIẢN.
Trong đời sống phổ thông, người ta thường nói:
- “Cứ nghĩ tích cực lên.”
- “Đừng buồn.”
- “Đừng lo.”
- “Hãy vui vẻ.”
Những lời ấy có thể xuất phát từ thiện ý, nhưng về mặt tâm lý học, chúng không phải lúc nào cũng giúp ích.
Một người đang đau buồn không thể chỉ bằng một câu “đừng buồn” mà lập tức hết đau. Một người đang lo lắng không thể chỉ nghe “đừng lo” mà hệ thần kinh lập tức trở về trạng thái bình thường. Một người đang trải qua mất mát không thể bị buộc phải vui vẻ để chứng minh rằng mình mạnh mẽ.
Dưỡng tâm không phải phủ nhận cảm xúc. Dưỡng tâm trước hết là nhận biết cảm xúc. Buồn thì biết mình đang buồn. Lo thì biết mình đang lo. Giận thì nhận ra mình đang giận. Mệt thì thừa nhận rằng mình đang mệt. Cô đơn thì không cần giả vờ rằng mình ổn. Sợ hãi cũng không có nghĩa là yếu đuối.
Con người là một hệ thống sinh học có khả năng cảm nhận. Cảm xúc là một phần của hoạt động thần kinh và tâm lý, có chức năng giúp con người nhận biết nguy cơ, nhu cầu, mất mát, cơ hội và mối quan hệ xã hội.
Vấn đề không phải là có cảm xúc hay không. Vấn đề là chúng ta có bị cảm xúc điều khiển hoàn toàn hay có khả năng nhận biết, điều chỉnh và lựa chọn cách đáp ứng hay không. Đó là một bước rất quan trọng từ đời sống tâm lý phổ thông tiến đến khoa học thần kinh hiện đại.
BỘ NÃO KHÔNG TÁCH RỜI KHỎI CƠ THỂ:
Một trong những nhận thức quan trọng của y học hiện đại là không nên nhìn não như một “cỗ máy” hoàn toàn tách biệt khỏi cơ thể.
Não liên tục nhận tín hiệu từ tim mạch, hô hấp, hệ tiêu hóa, nội tiết, hệ miễn dịch và các cơ quan cảm giác.
Ngược lại, não cũng điều khiển và điều chỉnh nhiều hoạt động của cơ thể. Đây là một mạng lưới tương tác hai chiều. Khi một người căng thẳng, hệ thần kinh tự chủ có thể thay đổi nhịp tim, nhịp thở, huyết áp, hoạt động tiêu hóa và trạng thái cảnh giác.
Khi cơ thể đau đớn kéo dài, tín hiệu từ cơ thể lại tác động trở lại lên não, làm thay đổi sự chú ý, cảm xúc, giấc ngủ và khả năng chịu đựng. Vì vậy, thân và tâm không phải hai thế giới hoàn toàn độc lập.
Trong ngôn ngữ khoa học hiện đại, chúng ta có thể nói đến tương tác não – cơ thể, hệ thần kinh tự chủ, hệ nội tiết, hệ miễn dịch và các mạng lưới thần kinh liên quan đến stress. Trong ngôn ngữ đời thường, người ta nói:
- “Lo đến mất ngủ.”
- “Buồn đến mất ăn.”
- “Sợ đến tim đập nhanh.”
- “Căng thẳng đến đau đầu.”
- “Đau lâu ngày khiến tinh thần suy sụp.”
Những câu nói ấy phản ánh một phần rất thật của mối liên hệ giữa tâm trí và cơ thể, dù không nên hiểu theo kiểu mọi bệnh lý thể chất đều chỉ do tâm lý gây ra. Đây là điểm cần đặc biệt nhấn mạnh.
Dưỡng tâm không thay thế điều trị y khoa. Ung thư không phải chỉ cần “nghĩ tích cực” là khỏi. Nhiễm trùng không thể chỉ bằng thiền định mà thay thế kháng sinh khi kháng sinh thực sự được chỉ định.
Nhồi máu cơ tim không thể được xử trí chỉ bằng tâm lý. Trầm cảm nặng cũng không nên bị giản lược thành “yếu đuối” hay “nghĩ tiêu cực”.
Khoa học hiện đại đòi hỏi sự phân biệt rất rõ giữa chăm sóc tâm lý và điều trị bệnh lý. Dưỡng tâm là một thành phần của chăm sóc con người toàn diện, không phải một phép thay thế cho y học chứng cứ.
STRESS: KHI CƠ CHẾ BẢO VỆ TRỞ THÀNH GÁNH NẶNG.
Stress vốn không phải hoàn toàn xấu. Con người cần stress ở một mức độ nhất định để thích nghi với môi trường. Khi có nguy cơ, cơ thể huy động các hệ thống sinh lý giúp chúng ta cảnh giác và hành động. Hệ thần kinh giao cảm được hoạt hóa; các hormone liên quan đến đáp ứng stress thay đổi; cơ thể chuyển sang trạng thái sẵn sàng. Đây là cơ chế sinh tồn.
Một tiếng động bất thường trong đêm khiến ta tỉnh giấc. Một tình huống nguy hiểm khiến tim đập nhanh. Một kỳ thi quan trọng khiến ta tập trung hơn. Một nhiệm vụ cấp bách khiến ta huy động năng lượng.
Ở mức phù hợp, stress có thể giúp con người thích nghi. Nhưng nếu stress kéo dài, tái diễn quá thường xuyên hoặc vượt quá khả năng thích nghi, nó có thể trở thành một gánh nặng.
Khi đó, con người có thể xuất hiện mất ngủ, mệt mỏi, khó tập trung, dễ cáu gắt, thay đổi khẩu vị, giảm khả năng phục hồi và nhiều biểu hiện tâm lý – thể chất khác. Đây là lý do dưỡng tâm hằng ngày có ý nghĩa. Không phải đợi đến khi “cháy máy” mới sạc. Tâm cũng cần được phục hồi trước khi kiệt quệ.
DƯỠNG TÂM LÀ HỌC CÁCH DỪNG LẠI.
Con người hiện đại sống trong một thế giới gần như không có khoảng trống. Điện thoại liên tục thông báo. Tin nhắn liên tục xuất hiện. Tin tức liên tục cập nhật. Công việc kéo dài từ sáng đến tối. Mạng xã hội khiến con người liên tục nhìn thấy cuộc sống của người khác. Thông tin quá nhiều nhưng thời gian xử lý lại quá ít.
Não bộ vốn có giới hạn về sự chú ý. Khi chúng ta liên tục chuyển đổi giữa các nhiệm vụ, kiểm tra thông báo, đọc tin, trả lời tin nhắn và suy nghĩ về công việc, hệ thống chú ý phải liên tục chuyển trạng thái.
Vì vậy, một trong những hình thức dưỡng tâm đơn giản nhất là: Dừng lại. Không làm gì trong vài phút. Ngồi yên. Thở chậm. Nhìn bầu trời. Đi bộ mà không cầm điện thoại. Uống một cốc nước trong sự tỉnh thức. Ăn một bữa ăn mà không vừa ăn vừa làm việc. Nói chuyện với một người mà không nhìn màn hình. Những điều tưởng như rất nhỏ ấy lại tạo ra một khoảng không tâm lý cần thiết.
Dưỡng tâm đôi khi không phải là thêm một hoạt động vào cuộc đời mà là bớt đi những kích thích không cần thiết.
HƠI THỞ: CẦU NỐI GIỮA TÂM VÀ THÂN.
Hô hấp là một trong những chức năng sinh lý đặc biệt vì nó vừa tự động vừa có thể được điều chỉnh có chủ ý. Khi lo lắng, nhiều người có xu hướng thở nhanh, nông hoặc thay đổi kiểu thở.
Ngược lại, việc chủ động làm chậm nhịp thở, đặc biệt khi thở ra nhẹ nhàng và không gắng sức, có thể giúp một số người giảm cảm giác căng thẳng và tăng khả năng điều hòa trạng thái sinh lý.
Không nên thần bí hóa hơi thở. Không cần biến một kỹ thuật hô hấp đơn giản thành một “phương pháp chữa bách bệnh”. Nhưng cũng không nên xem thường nó. Một vài phút tập trung vào hơi thở có thể trở thành một cách giúp con người chuyển sự chú ý từ dòng suy nghĩ hỗn loạn trở về với hiện tại. Đó là một hình thức điều chỉnh chú ý. Và chú ý là một năng lực nền tảng của đời sống tinh thần.
DƯỠNG TÂM CŨNG LÀ DƯỠNG GIẤC NGỦ.
Có những người rất quan tâm đến thuốc bổ, thực phẩm bổ sung, tập luyện nhưng lại xem nhẹ giấc ngủ. Đây là một nghịch lý. Giấc ngủ không phải thời gian “cơ thể không làm gì”.
Trong khi ngủ, não và cơ thể vẫn thực hiện nhiều quá trình sinh lý quan trọng liên quan đến chuyển hóa, điều hòa cảm xúc, trí nhớ và hồi phục. Thiếu ngủ hoặc ngủ kém có thể làm con người dễ cáu gắt, giảm khả năng tập trung, suy giảm hiệu suất nhận thức và khó điều hòa cảm xúc.
Một tâm trí đã quá tải mà lại tiếp tục bị lấy mất giấc ngủ sẽ càng khó phục hồi. Vì vậy, dưỡng tâm bắt đầu từ những điều rất căn bản: Ngủ đủ và ngủ có chất lượng. Không phải lúc nào cũng dễ dàng.
Cần coi giấc ngủ là một phần của chăm sóc sức khỏe, chứ không phải phần thời gian thừa ra sau khi hoàn thành tất cả công việc.
DƯỠNG TÂM BẰNG VẬN ĐỘNG.
Bộ não không chỉ được nuôi bằng suy nghĩ. Nó được nuôi trong một cơ thể đang sống và vận động. Hoạt động thể chất thường xuyên có liên quan đến sức khỏe tim mạch, chuyển hóa, giấc ngủ và sức khỏe tâm thần.
Đi bộ, tập sức mạnh, đạp xe, bơi, yoga hoặc những hình thức vận động phù hợp với thể trạng đều có thể trở thành một phần của chiến lược chăm sóc tâm – thân. Điều quan trọng không phải biến mỗi ngày thành một cuộc thi thể thao. Điều quan trọng là đừng để cơ thể bất động quá lâu nếu tình trạng sức khỏe cho phép vận động. Một người đi bộ nhẹ nhàng mỗi ngày có thể đang làm nhiều hơn cho tâm trí của mình so với họ tưởng.
DƯỠNG TÂM BẰNG MỐI QUAN HỆ.
Con người là sinh vật xã hội. Một trong những yếu tố quan trọng đối với sức khỏe tinh thần là cảm giác được kết nối.
Có người để nói chuyện. Có người để chia sẻ. Có người có thể ngồi cạnh nhau mà không cần nói nhiều. Có một gia đình. Một người bạn. Một đồng nghiệp tử tế. Một cộng đồng. Một người thầy. Một người học trò. Một người đồng hành. Đôi khi, điều con người cần không phải lời khuyên. Chỉ cần một người lắng nghe. Dưỡng tâm vì thế không chỉ là “chăm sóc bản thân” theo nghĩa cá nhân. Nó còn là xây dựng những mối quan hệ lành mạnh.
Biết nói lời cảm ơn. Biết xin lỗi. Biết tha thứ khi phù hợp. Biết đặt giới hạn. Biết rời khỏi những mối quan hệ hại. Biết yêu thương nhưng không đánh mất chính mình. Đó cũng là dưỡng tâm.
BIẾT ĐẶT GIỚI HẠN LÀ MỘT HÌNH THỨC TỰ TRỌNG.
Có một kiểu mệt mỏi rất sâu không đến từ công việc mà đến từ việc liên tục phải sống theo kỳ vọng của người khác. Sợ người khác thất vọng. Sợ bị đánh giá. Sợ bị từ chối. Sợ mất lòng. Sợ không được công nhận.
Vì vậy, một người có thể nói “đồng ý” với rất nhiều việc trong khi bên trong lại đang nói “không”. Dần dần, họ kiệt sức.
Dưỡng tâm đòi hỏi chúng ta học một năng lực tưởng đơn giản nhưng không dễ: Biết giới hạn của mình. Không phải việc gì cũng cần nhận. Không phải tranh luận nào cũng cần tham gia. Không phải lời nói nào cũng cần đáp trả. Không phải người nào cũng cần giữ trong đời. Không phải chuyện gì cũng cần giải thích. Có những lúc im lặng không phải yếu đuối. Im lặng là lựa chọn.
DƯỠNG TÂM LÀ HỌC CÁCH CHẤP NHẬN NHỮNG ĐIỀU KHÔNG THỂ KIỂM SOÁT.
Một trong những nguồn đau khổ lớn của con người là cố kiểm soát những thứ vốn không nằm trong khả năng kiểm soát. Ta không kiểm soát được quá khứ. Không kiểm soát hoàn toàn được suy nghĩ của người khác. Không kiểm soát được thời tiết. Không kiểm soát được mọi biến cố. Không kiểm soát được tuổi tác. Không kiểm soát hoàn toàn được bệnh tật. Không kiểm soát được sự ra đi của một số người.
Nhưng ta có thể học cách kiểm soát tốt hơn: Cách mình phản ứng. Cách mình sử dụng thời gian. Cách mình chăm sóc cơ thể. Cách mình nói chuyện với người khác. Cách mình tìm kiếm sự trợ giúp. Cách mình đối diện với nghịch cảnh.
Đó chính là chuyển từ tâm thế bất lực sang tâm thế chủ động trong phạm vi có thể.
TỪ KHOA HỌC THẦN KINH ĐẾN “KHẢ NĂNG ĐIỀU HÒA”.
Trong khoa học thần kinh, con người không chỉ có khả năng phản ứng với kích thích mà còn có khả năng điều chỉnh phản ứng thông qua các mạng lưới não liên quan đến nhận thức, chú ý, cảm xúc và kiểm soát hành vi.
* Nói đơn giản: Ta không phải lúc nào cũng lựa chọn được điều xảy ra với mình, nhưng có thể từng bước học cách lựa chọn phản ứng của mình trước điều xảy ra. Đây là một trong những nền tảng quan trọng của sức khỏe tâm lý.
Một người bị xúc phạm có thể lập tức nổi giận. Nhưng nếu họ có khả năng dừng lại vài giây, nhận biết cảm xúc, đánh giá hậu quả và lựa chọn cách đáp lại, họ đã tạo ra một khoảng cách giữa kích thích và phản ứng. Khoảng cách ấy chính là nơi năng lực tự chủ xuất hiện. Dưỡng tâm hằng ngày là quá trình làm cho khoảng cách đó ngày càng vững hơn.
MINDFULNESS VÀ KHẢ NĂNG SỐNG TRONG HIỆN TẠI.
Một khái niệm được nghiên cứu khá nhiều trong tâm lý học hiện đại là mindfulness, thường được dịch là chánh niệm hay sự tỉnh thức.
Ở mức cơ bản, đó là khả năng chú ý đến trải nghiệm hiện tại với thái độ quan sát, không phán xét một cách tự động.
Đang ăn thì biết mình đang ăn. Đang đi thì biết mình đang đi. Đang thở thì biết mình đang thở. Đang buồn thì nhận biết mình đang buồn. Đang giận thì nhận biết mình đang giận.
Điều này không có nghĩa là trở thành người không còn cảm xúc. Ngược lại, đó là học cách nhìn cảm xúc thay vì hoàn toàn trở thành cảm xúc. Một cơn giận có thể xuất hiện. Nhưng “tôi đang có cơn giận” khác với “tôi chính là cơn giận”. Một nỗi sợ xuất hiện. Nhưng “tôi đang sợ” khác với “tôi chắc chắn sẽ thất bại”.
Một suy nghĩ xuất hiện. Nhưng một suy nghĩ không đồng nghĩa với một sự thật. Đây là điểm có giá trị lớn đối với sức khỏe tâm lý.
DƯỠNG TÂM KHÔNG CÓ NGHĨA LÀ KHÔNG ĐƯỢC KHÓC.
Có một quan niệm sai lầm rằng người mạnh mẽ là người không khóc. Thực tế, khả năng biểu đạt cảm xúc là một phần tự nhiên của đời sống con người. Khóc trong một hoàn cảnh phù hợp không phải bằng chứng của sự yếu đuối.
Buồn sau mất mát không phải bệnh lý. Sợ hãi trước nguy hiểm không phải bệnh lý. Mệt mỏi sau một giai đoạn dài chịu áp lực không phải là điều đáng xấu hổ.
Điều quan trọng là cảm xúc có trở nên kéo dài, quá mức, gây suy giảm chức năng hoặc khiến con người không còn khả năng sống và làm việc bình thường hay không. Khi đó, cần tìm đến sự hỗ trợ chuyên môn.
Dưỡng tâm không chống lại tâm lý học hay tâm thần học. Ngược lại, dưỡng tâm đúng nghĩa phải biết khi nào tự chăm sóc là đủ và khi nào cần tìm sự trợ giúp chuyên môn.
DƯỠNG TÂM TRONG BỆNH TẬT.
Khi một người mắc bệnh nặng, tâm lý có thể trải qua rất nhiều trạng thái: Phủ nhận. Sợ hãi. Lo âu. Giận dữ. Buồn bã. Mất niềm tin. Hy vọng. Chấp nhận. Rồi lại lo sợ. Những trạng thái ấy có thể không diễn ra theo một đường thẳng. Một ngày người bệnh có thể rất mạnh mẽ. Ngày hôm sau lại suy sụp. Điều đó không nhất thiết có nghĩa họ “yếu đi”.
Bệnh tật là một trải nghiệm vừa sinh học vừa tâm lý vừa xã hội. Người bệnh cần được điều trị bệnh lý, kiểm soát triệu chứng, dinh dưỡng phù hợp, vận động phù hợp, ngủ nghỉ và đồng thời được hỗ trợ về tâm lý – xã hội.
Đặc biệt với bệnh mạn tính hoặc bệnh nặng, chất lượng sống là một mục tiêu y khoa rất quan trọng. Không phải mọi giá trị của điều trị đều được đo bằng một chỉ số xét nghiệm.
Khả năng ngủ được. Khả năng bớt đau. Khả năng ăn uống. Khả năng giao tiếp. Khả năng tự chăm sóc. Khả năng dành thời gian với gia đình. Khả năng giữ được phẩm giá. Khả năng vẫn tìm thấy ý nghĩa trong cuộc sống.
Tất cả đều có giá trị.
DƯỠNG TÂM VÀ ĐAU ĐỚN.
Đau là một hiện tượng phức tạp. Trong y học hiện đại, đau không chỉ là tín hiệu từ mô tổn thương truyền lên não. Trải nghiệm đau chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, trong đó có cảm xúc, sự chú ý, ký ức, kỳ vọng, stress và bối cảnh xã hội.
Điều này giúp giải thích tại sao hai người có tổn thương tương tự có thể trải nghiệm mức độ đau khác nhau. Nó cũng giải thích tại sao lo âu và mất ngủ có thể làm một số dạng đau trở nên khó chịu hơn.
Nhưng cần hiểu thật chính xác: Tâm lý có thể ảnh hưởng đến trải nghiệm đau, nhưng không có nghĩa đau chỉ là “do tưởng tượng”. Đau của người bệnh là có thật. Và đau cần được đánh giá, tìm nguyên nhân và điều trị phù hợp.
Dưỡng tâm có thể hỗ trợ khả năng đối phó với đau, giảm căng thẳng, cải thiện giấc ngủ và chất lượng sống ở một số người; nhưng không nên dùng nó để phủ nhận nhu cầu điều trị giảm đau bằng y học.
DƯỠNG TÂM VÀ DINH DƯỠNG.
Não là một cơ quan có nhu cầu năng lượng rất lớn. Dinh dưỡng ảnh hưởng đến chuyển hóa, hoạt động thần kinh và sức khỏe tổng thể. Một chế độ ăn cân đối, đủ năng lượng và protein, giàu thực phẩm tự nhiên phù hợp với từng cá nhân là nền tảng quan trọng.
Nhưng dưỡng tâm không nên biến thành một cuộc săn tìm “thực phẩm thần kỳ” cho não. Không có một loại thực phẩm đơn lẻ nào có thể thay thế toàn bộ giấc ngủ, vận động, mối quan hệ xã hội và chăm sóc tâm lý.
Càng không nên tùy tiện dùng các chất bổ sung với mục tiêu “tăng Serotonin”, “tăng Dopamine”, “giải độc não” hoặc “chữa trầm cảm” mà không có đánh giá chuyên môn. Khoa học càng tiến bộ càng đòi hỏi chúng ta thận trọng trước những lời quảng cáo quá mức.
DƯỠNG TÂM VÀ HỆ MIỄN DỊCH: NHÌN TỪ TÂM – THẦN KINH – NỘI TIẾT – MIỄN DỊCH.
Một lĩnh vực liên ngành đáng chú ý là psychoneuroimmunology, thường được gọi là tâm lý – thần kinh – miễn dịch học. Lĩnh vực này nghiên cứu mối tương tác giữa các quá trình tâm lý, hệ thần kinh, hệ nội tiết và hệ miễn dịch.
Stress kéo dài có thể liên quan đến những thay đổi trong nhiều hệ thống sinh lý, nhưng đây là lĩnh vực phức tạp. Không thể đơn giản hóa thành: “Cứ vui là miễn dịch mạnh.” “Cứ buồn là miễn dịch yếu.” “Chỉ cần suy nghĩ tích cực là chữa được bệnh.” Đó là những kết luận vượt quá bằng chứng.
Khoa học thực sự tinh tế hơn. Tâm trạng, stress, giấc ngủ, hành vi sức khỏe, dinh dưỡng, vận động và nhiều yếu tố sinh học có thể tương tác với nhau. Vì vậy, dưỡng tâm nên được đặt trong một hệ thống chăm sóc sức khỏe toàn diện.
DƯỠNG TÂM LÀ DƯỠNG “KHẢ NĂNG PHỤC HỒI”.
Một khái niệm rất quan trọng trong tâm lý học là resilience – khả năng phục hồi và thích nghi trước nghịch cảnh.
Người có khả năng phục hồi không phải người không bao giờ đau. Họ vẫn đau. Vẫn sợ. Vẫn thất vọng. Vẫn có những ngày muốn buông xuôi. Nhưng sau những biến cố, họ từng bước tìm được khả năng đứng dậy, thích nghi và tiếp tục sống.
Khả năng ấy có thể được hỗ trợ bởi nhiều yếu tố: Mối quan hệ xã hội. Ý nghĩa cuộc sống. Khả năng giải quyết vấn đề. Sức khỏe thể chất. Giấc ngủ. Niềm tin phù hợp. Khả năng điều hòa cảm xúc. Khả năng tìm kiếm sự trợ giúp. Và quan trọng là không tự cô lập mình trong đau khổ.
Dưỡng tâm mỗi ngày chính là quá trình xây dựng “vốn tâm lý” cho những ngày khó khăn.
ĐỪNG ĐỢI ĐẾN KHI TÂM KIỆT QUỆ MỚI DƯỠNG TÂM.
Một sai lầm phổ biến là chỉ chăm sóc sức khỏe khi có triệu chứng. Đau mới uống thuốc. Mệt mới nghỉ. Mất ngủ mới tìm cách ngủ. Kiệt sức mới xin nghỉ. Buồn quá mới tìm người nói chuyện. Lo âu kéo dài mới đi khám. Nhưng chăm sóc sức khỏe hiện đại ngày càng nhấn mạnh phòng ngừa.
Dưỡng tâm cũng vậy. Không cần chờ tâm bệnh mới dưỡng tâm. Không cần chờ khủng hoảng mới học cách bình tĩnh. Không cần chờ mất ngủ mới quan tâm giấc ngủ. Không cần chờ cô độc mới xây dựng quan hệ. Không cần chờ bệnh tật mới biết quý cơ thể. Dưỡng tâm là y học dự phòng ở một phương diện rất sâu của đời sống con người.
MỖI NGÀY DÀNH MỘT KHOẢNG THỜI GIAN CHO “TÂM”.
Có thể bắt đầu rất nhỏ.
Buổi sáng, trước khi cầm điện thoại, dành vài phút quan sát trạng thái của mình. Hôm nay tôi đang cảm thấy thế nào? Cơ thể có mệt không. Tâm có căng không? Tôi đang lo điều gì? Điều gì thực sự quan trọng hôm nay?
Trong ngày, dành một khoảng thời gian ngắn để thở chậm, đi bộ hoặc ngồi yên. Buổi tối, thay vì chỉ kiểm tra xem hôm nay mình làm được bao nhiêu việc, hãy hỏi: hôm nay tôi đã sống như thế nào? Tôi đã đối xử với bản thân ra sao? Tôi có làm ai tổn thương không? Có ai đã giúp tôi không? Tôi có điều gì đáng biết ơn không? Có điều gì hôm nay tôi có thể buông xuống để ngày mai nhẹ hơn không?
Đó chính là một dạng nhật trình nội tâm.
“DƯỠNG TÂM” KHÔNG PHẢI LÀ TRỐN KHỎI CUỘC ĐỜI.
Một người dưỡng tâm tốt không phải là người sống tách khỏi thế giới. Không phải tránh mọi khăn. Không phải không tranh đấu. Không phải lúc nào cũng bình thản. Không phải biến mình thành một người thờ ơ trước cuộc đời.
Ngược lại. Một tâm khỏe là một tâm có khả năng tiếp xúc với thực tại mà không dễ dàng bị thực tại nghiền nát. Biết đau nhưng không để đau quyết định toàn bộ cuộc đời. Biết giận nhưng không để giận phá hủy mọi mối quan hệ. Biết sợ nhưng vẫn có thể làm điều cần làm. Biết thất bại nhưng không đồng nhất thất bại với giá trị của bản thân. Biết mất mát nhưng vẫn có thể tiếp tục yêu thương.
Đó là sức mạnh.
DƯỠNG TÂM LÀ HỌC CÁCH SỐNG VỚI SỰ VÔ THƯỜNG.
Không có trạng thái nào tồn tại mãi. Niềm vui thay đổi. Nỗi buồn thay đổi. Sức khỏe thay đổi. Tiền bạc thay đổi. Quan hệ thay đổi. Tuổi trẻ thay đổi. Cơ thể thay đổi. Hoàn cảnh thay đổi.
Ngay cả chính con người của chúng ta hôm nay cũng không hoàn toàn giống con người của ngày hôm qua. Nếu hiểu được tính biến đổi của đời sống, ta bớt đòi hỏi cuộc đời phải đứng yên. Có những điều đến. Có những điều đi. Có người đồng hành một đoạn. Có người đi cùng rất lâu. Có những cánh cửa mở ra. Có những cánh cửa khép lại.
Dưỡng tâm không phải bắt cuộc đời phải theo ý mình. Dưỡng tâm là xây dựng khả năng thích nghi với dòng biến dịch của cuộc đời.
TỪ GÓC NHÌN HÀN LÂM: CON NGƯỜI LÀ MỘT HỆ THỐNG PHỨC TẠP.
Nếu nhìn từ khoa học hệ thống, con người không thể được hiểu đầy đủ bằng một cơ quan đơn lẻ. Não tương tác với hệ thần kinh ngoại biên. Hệ thần kinh tương tác với hệ nội tiết. Hệ nội tiết tương tác với chuyển hóa. Miễn dịch tương tác với thần kinh và nội tiết. Hệ vi sinh vật đường ruột tương tác với môi trường sinh học của vật chủ. Tâm lý ảnh hưởng đến hành vi. Hành vi tác động trở lại sinh lý.
Môi trường xã hội tác động đến tâm lý. Kinh tế, nghề nghiệp, gia đình, văn hóa và điều kiện sống đều có thể ảnh hưởng đến sức khỏe. Đây là lý do y học hiện đại ngày càng tiến đến cách nhìn biopsychosocial – sinh học, tâm lý và xã hội.
Trong mô hình ấy, một con người không chỉ là “một bệnh”. Người bệnh không phải là “ung thư”, “tăng huyết áp”, “đái tháo đường” hay “suy thận”. Họ là một con người đang mang bệnh. Và con người ấy có tâm trạng, gia đình, công việc, niềm tin, nỗi sợ, hy vọng, phẩm giá và những giá trị riêng. Chăm sóc y khoa tốt phải nhìn thấy con người phía sau chẩn đoán.”
DƯỠNG TÂM VÀ Y HỌC NHÂN VĂN.
Y học càng phát triển về công nghệ càng cần phát triển về nhân văn. Máy móc có thể đo huyết áp. Xét nghiệm có thể đo dấu ấn sinh học. Hình ảnh học có thể nhìn thấy thương. Thuật toán có thể hỗ trợ phân tích dữ liệu.
Nhưng một con người đang sợ hãi vẫn cần một người thầy thuốc biết nghe. Một người bệnh đang đau vẫn cần được tin rằng nỗi đau của họ là có thật. Một gia đình đang tuyệt vọng vẫn cần được giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu. Một người đứng trước một quyết định điều trị khó khăn cần được tôn trọng quyền lựa chọn khi phù hợp.
Đó là nơi khoa học gặp nhân văn. Dưỡng tâm không chỉ dành cho người bệnh. Người thầy thuốc cũng cần dưỡng tâm. Người điều dưỡng cần dưỡng tâm. Người chăm sóc cần dưỡng tâm. Người lãnh đạo y tế càng cần dưỡng tâm. Bởi nếu người chăm sóc kiệt quệ về tâm lý, khả năng chăm sóc người khác cũng có thể bị ảnh hưởng.
NGƯỜI THẦY THUỐC CŨNG CẦN MỘT “KHOẢNG THỞ”.
Trong nghề y, người thầy thuốc thường phải đứng trước đau đớn, mất mát, tử vong, kỳ vọng của người bệnh, áp lực chuyên môn, trách nhiệm pháp lý, áp lực tổ chức và vô số quyết định khó khăn. Nếu chỉ yêu cầu người thầy thuốc “phải mạnh mẽ”, chúng ta có thể vô tình quên rằng họ cũng là con người.
Một người thầy thuốc có thể cứu được rất nhiều người nhưng vẫn có những đêm mất ngủ. Có thể bình tĩnh trước phòng cấp cứu nhưng lại đau lòng sau khi mất một người bệnh. Có thể nói những lời chuyên môn rất chắc chắn nhưng bên trong vẫn có những câu hỏi không dễ trả lời.
Vì vậy, chăm sóc sức khỏe tinh thần cho nhân viên y tế không phải một sự xa xỉ. Đó là một phần của an toàn người bệnh và chất lượng hệ thống y tế. Một hệ thống y tế muốn bền vững phải chăm sóc cả người chăm sóc.
DƯỠNG TÂM CŨNG LÀ BIẾT “BUÔNG”.
Có những chuyện cần giải quyết. Có những chuyện cần sửa chữa. Có những lỗi cần nhận trách nhiệm. Nhưng cũng có những chuyện đã nằm ngoài khả năng thay đổi. Nếu ngày nào cũng mang một lỗi lầm cũ ra xét xử chính mình, tâm sẽ không còn chỗ cho hiện tại. Nếu ngày nào cũng sống lại một câu nói của người khác, người nói có thể đã quên từ lâu nhưng ta vẫn tiếp tục tự làm đau mình.
Tha thứ không nhất thiết có nghĩa là phủ nhận điều sai. Buông không có nghĩa là đồng ý với điều đã xảy ra. Chấp nhận không có nghĩa là đầu hàng. Chấp nhận thực tại là nhìn thẳng vào cái đang có, để từ đó lựa chọn điều có thể làm tiếp theo. Đó là một dạng trưởng thành của tâm.
DƯỠNG TÂM BẰNG LÒNG BIẾT ƠN.
Lòng biết ơn không phải phủ nhận khó khăn.
Một người có thể vừa đau vừa biết ơn. Vừa mất mát vừa biết ơn. Vừa mệt mỏi vừa biết ơn một người đã ở bên mình.
Biết ơn giúp con người hướng sự chú ý đến những điều vẫn còn hiện diện thay vì chỉ tập trung vào những gì đã mất. Không cần những điều lớn lao. Một bữa cơm. Một ly nước. Một giấc ngủ. Một người gọi điện hỏi thăm. Một buổi sáng còn được thức dậy. Một cơ thể vẫn còn khả năng vận động. Một người còn có thể nói chuyện.
Những điều bình thường khi còn có, ta thường xem là hiển nhiên. Đến khi mất đi, ta mới nhận ra chúng từng quý giá đến thế nào?!
DƯỠNG TÂM LÀ TRỞ VỀ VỚI NHỮNG GIÁ TRỊ CỐT LÕI.
Con người dễ kiệt sức khi sống quá lâu trái với giá trị của chính mình.
Nếu coi tiền bạc là tất cả, mất tiền có thể khiến toàn bộ ý nghĩa cuộc đời sụp đổ. Nếu coi danh tiếng là tất cả, một lời phê bình có thể trở thành thảm họa. Nếu coi thành công là tất cả, một lần thất bại có thể trở thành khủng hoảng bản sắc.
Nhưng nếu một người có nhiều giá trị: Gia đình. Tình bạn. Tri thức. Phụng sự. Đạo đức. Sức khỏe. Sự tử tế. Ý nghĩa nghề nghiệp. Sự phát triển bản thân. Thì khi một lĩnh vực gặp biến cố, những lĩnh vực khác vẫn có thể trở thành điểm tựa.
Một đời sống tinh thần khỏe cần nhiều chân đế.
DƯỠNG TÂM KHÔNG PHẢI LÀ ÍCH KỶ.
Có người ngại dành thời gian cho bản thân vì nghĩ đó là ích kỷ. Không phải.
- Một người kiệt sức không thể chăm sóc người khác mãi mãi.
- Một người không ngủ đủ khó có thể làm việc hiệu quả lâu dài.
- Một người luôn căng thẳng dễ phản ứng quá mức.
- Một người không biết chăm sóc mình có thể dần mất khả năng chăm sóc người khác.
Vì vậy, nghỉ ngơi không phải lười biếng. Tự chăm sóc không phải ích kỷ. Biết nói “tôi cần nghỉ” không phải yếu đuối. Đi khám khi cần không phải thất bại. Nhờ người khác giúp đỡ không phải bất lực. Biết chăm sóc mình là một phần của trách nhiệm đối với chính mình và những người mình yêu thương.
MỘT NGUYÊN TẮC QUAN TRỌNG: ĐỪNG DÙNG DƯỠNG TÂM ĐỂ TỰ TRÁCH MÌNH.
Đây là một nghịch lý rất đáng lưu ý.
Có người sau khi đọc về sức khỏe tinh thần lại bắt đầu tự trách:
- “Tại sao mình không tích cực?”
- “Tại sao mình vẫn buồn?”
- “Tại sao mình chưa thiền được?”
- “Tại sao mình vẫn lo?”
- “Tại sao người khác vượt qua được mà mình không vượt qua được?”
Như vậy, dưỡng tâm lại trở thành một áp lực mới.
Không cần.
Dưỡng tâm không phải một kỳ thi. Không có điểm số. Không có bảng xếp hạng. Không cần ngày nào cũng bình an. Có ngày rất tốt. Có ngày rất tệ. Có ngày ta làm được nhiều. Có ngày chỉ đủ sức làm những việc cơ bản.
Chấp nhận chính mình trong cả những ngày không hoàn hảo cũng là dưỡng tâm.
KHI NÀO CẦN TÌM ĐẾN CHUYÊN GIA?
Dưỡng tâm hằng ngày là cần thiết, nhưng không phải mọi vấn đề tâm lý đều có thể giải quyết bằng tự chăm sóc.
Nếu một người buồn bã hoặc lo âu kéo dài, mất ngủ nghiêm trọng, mất khả năng làm việc và sinh hoạt, thay đổi ăn uống rõ rệt, mất hứng thú với những điều từng yêu thích, sử dụng rượu hoặc chất khác để đối phó, hoặc xuất hiện những suy nghĩ đáng lo về cái chết hay tự làm hại bản thân, cần tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn càng sớm càng tốt.
Trong những trường hợp ấy, “cố gắng mạnh mẽ hơn” không phải là câu trả lời đầy đủ. Tâm lý trị liệu, chăm sóc tâm thần, điều trị y khoa và các hình thức hỗ trợ phù hợp có thể đóng vai trò quan trọng. Đi tìm sự giúp đỡ không làm một người trở nên yếu đuối. Đó là một hành vi chăm sóc sức khỏe.
DƯỠNG TÂM: MỘT THÓI QUEN NHỎ NHƯNG LÀ MỘT TRIẾT LÝ LỚN.
Nếu phải cô đọng dưỡng tâm thành những điều đơn giản nhất, có thể bắt đầu bằng:
- Ăn đủ và phù hợp.
- Uống đủ theo nhu cầu cơ thể và tình trạng sức khỏe.
- Ngủ đủ và giữ nhịp sinh hoạt hợp lý.
- Vận động phù hợp.
- Thở chậm lại khi căng thẳng.
- Giảm những kích thích không cần thiết.
- Dành thời gian cho người mình yêu thương.
- Biết nói “không” khi cần.
- Không ôm tất cả mọi vấn đề vào mình.
- Nhận biết cảm xúc thay vì đàn áp cảm xúc.
- Tìm kiếm sự giúp đỡ khi vượt quá khả năng tự xử lý.
- Biết ơn những điều đang có.
- Chấp nhận những điều không thể thay đổi.
- Làm tốt những điều nằm trong khả năng của mình.
- Và cuối cùng: Đừng quên sống.
DƯỠNG TÂM MỖI NGÀY LÀ MỘT HÌNH THỨC “BẢO DƯỠNG” CON NGƯỜI.
Một chiếc xe cần bảo dưỡng trước khi hỏng. Một ngôi nhà cần sửa chữa trước khi xuống cấp. Một cơ thể cần chăm sóc trước khi bệnh tật xuất hiện.
Một tâm trí cũng vậy. Không nên chờ đến lúc sụp đổ mới hỏi: “Tại sao mình lại thành ra thế này?”
Hãy hỏi sớm hơn:
- “Hôm nay tâm mình cần gì?”
- Có thể nó cần ngủ.
- Có thể nó cần nghỉ.
- Có thể nó cần một cuộc trò chuyện.
- Có thể nó cần một buổi đi bộ.
- Có thể nó cần được khóc.
- Có thể nó cần được tha thứ.
- Có thể nó cần được nói “không”.
- Có thể nó cần gặp bác sĩ.
- Có thể nó cần một nhà tâm lý.
- Có thể nó cần một người bạn.
- Hoặc có thể nó chỉ cần vài phút được ngồi yên trong sự hiện diện của chính mình.
DƯỠNG TÂM TỪ GÓC NHÌN “ĐẠO SỐNG”.
Ở tầng sâu hơn của triết học, dưỡng tâm không chỉ nhằm mục tiêu “không stress”.
Nếu chỉ dưỡng tâm để làm việc hiệu quả hơn, kiếm nhiều tiền hơn, thành công hơn, thì vẫn chưa đủ. Dưỡng tâm còn là học cách trở thành một con người tốt hơn. Biết điều gì nên làm. Biết điều gì không nên làm. Biết khi nào tiến. Biết khi nào lui. Biết khi nào nói. Biết khi nào im lặng. Biết khi nào tranh đấu. Biết khi nào buông bỏ. Biết thắng mà không kiêu. Biết thua mà không nhục. Biết có mà không tham. Biết mất mà không tuyệt vọng. Biết quyền lực mà không lạm dụng. Biết tri thức mà không kiêu ngạo. Biết thành công mà vẫn giữ được lòng tử tế.
Ở tầng ấy, dưỡng tâm trở thành dưỡng đức. Và dưỡng đức lại trở thành một phương thức giữ cho con người không đánh mất chính mình khi hoàn cảnh thay đổi.
TÂM AN KHÔNG PHẢI VÌ ĐỜI HẾT SÓNG.
Có một điều rất quan trọng: Bình an không phải là một cuộc đời không có biến cố. Biển bình yên không phải vì biển không có gió. Một người trưởng thành không phải vì cuộc đời không làm họ đau. Mà vì họ dần có khả năng đứng vững hơn giữa những biến động.
Đời vẫn có người đến. Người đi. Có thành công. Có thất bại. Có bệnh tật. Có hồi phục. Có mất mát. Có bất ngờ. Có những ngày ánh sáng. Có những ngày rất tối.
Nhưng bên trong con người có thể dần hình thành một nơi đủ vững để trở về. Đó là tâm. Và dưỡng tâm là xây dựng nơi trở về ấy từng ngày.
KẾT LUẬN: MỖI NGÀY HÃY DÀNH MỘT PHẦN ĐỜI CHO TÂM MÌNH.
Con người thường dành rất nhiều thời gian để kiếm sống nhưng lại ít thời gian để học cách sống. Dành nhiều thời gian chăm sóc hình thể nhưng ít thời gian chăm sóc đời sống nội tâm. Dành nhiều tiền để chữa bệnh nhưng đôi khi quá ít sự quan tâm để phòng ngừa kiệt quệ.
Chúng ta biết chăm sóc chiếc điện thoại bằng cách sạc pin mỗi ngày. Nhưng đôi khi quên rằng chính mình cũng cần được “sạc lại”.
Dưỡng tâm không phải chuyện xa xỉ. Không phải chuyện dành riêng cho người già. Không phải chuyện dành riêng cho người bệnh. Không phải chuyện của tôn giáo hay triết học. Đó là một thành phần của sức khỏe con người.
Khoa học hiện đại cho chúng ta thấy cơ thể và tâm trí liên hệ với nhau qua những mạng lưới sinh học, thần kinh, nội tiết, miễn dịch, hành vi và xã hội vô cùng phức tạp. Nhưng càng hiểu sâu về khoa học, chúng ta càng nhận ra một điều rất giản dị:
Con người không chỉ cần được chữa bệnh; con người cần được chăm sóc.
- Chăm sóc cơ thể.
- Chăm sóc tâm trí.
- Chăm sóc cảm xúc.
- Chăm sóc các mối quan hệ.
- Chăm sóc giấc ngủ.
- Chăm sóc dinh dưỡng.
- Chăm sóc ý nghĩa sống.
- Và chăm sóc phẩm giá của chính mình.
Bởi vậy, hãy biến “dưỡng tâm” thành một việc nhỏ nhưng thường xuyên.
- Mỗi sáng, hỏi mình một câu.
- Mỗi ngày, cho mình một khoảng nghỉ.
- Mỗi tuần, dành thời gian cho người thân.
- Mỗi khi căng thẳng, trở về với hơi thở.
- Mỗi khi đau khổ, cho phép mình được cảm nhận.
- Mỗi khi vượt quá khả năng, hãy tìm người giúp đỡ.
- Mỗi khi có thể, hãy làm một điều tử tế.
- Mỗi tối, trước khi ngủ, hãy buông xuống một điều không cần mang sang ngày mai.
Và thỉnh thoảng, hãy ngồi thật yên để nhận ra:
- Ta đã đi qua biết bao nhiêu chuyện.
- Đã mất bao nhiêu thứ.
- Đã chịu đựng bao nhiêu điều.
- Đã trưởng thành qua bao nhiêu biến cố.
- Vậy mà hôm nay ta vẫn còn ở đây.
- Còn thở là còn có thể bắt đầu lại.
- Còn tâm là còn đường để trở về.
- Còn ngày mai là còn cơ hội để sống khác đi.
Dưỡng tâm, xét cho cùng, không phải là tìm một cuộc đời không có đau khổ. Đó là học cách đi qua đau khổ mà không đánh mất mình; đi qua thành công mà không đánh mất mình; đi qua bệnh tật mà vẫn giữ phẩm giá; đi qua biến dịch mà vẫn giữ được lòng người. Đó là một hành trình suốt đời. Và hành trình ấy không bắt đầu từ ngày mai. Nó bắt đầu từ hôm nay bằng vài phút dành cho chính tâm mình.
***
Y Dược Bách Phương – Đông Tây y kết hợp điều trị bệnh mạn tính. Lấy máu, nước tiểu xét nghiệm tại nhà. Chụp chiếu chuyên khoa sâu tại cơ sở cận lâm sàng Y Dược Bách Phương. Đặt hẹn chăm sóc sức khỏe Đông Tây y kết hợp Y Dược Bách Phương tại đường link: https://youmed.vn/dat-kham/bac-si/y-duoc-bach-phuong-kuml hoặc gọi điện thoại đến 0848115135 để đặt hẹn.