Khi học Đông y, rất nhiều người mắc một nhầm lẫn phổ biến: cho rằng Tâm là quả tim, Can là lá gan, Tỳ là lá lách, Phế là phổi và Thận là hai quả thận. Thực tế, đó là cách hiểu chưa đầy đủ.
Trong Tây y, cơ thể được nghiên cứu dựa trên giải phẫu học. Mỗi cơ quan đều có hình dạng, kích thước, vị trí và cấu trúc mô học rõ ràng. Bác sĩ có thể nhìn thấy chúng qua phẫu thuật, siêu âm, CT-Scan hay MRI.
Ngược lại, Đông y xây dựng hệ thống lý luận dựa trên chức năng sống của cơ thể. Vì vậy, khái niệm Ngũ tạng và Lục phủ không đơn thuần là các cơ quan hữu hình mà là những hệ thống chức năng sinh lý tổng hợp phản ánh hoạt động của khí, huyết, tinh, thần và sự cân bằng âm dương trong toàn thân.
Nói cách khác: Tây y nghiên cứu cơ quan là gì. Đông y nghiên cứu cơ quan đó vận hành như thế nào trong tổng thể con người. Đây là khác biệt căn bản nhất giữa hai nền y học.
Ngũ tạng trong Đông y là gì?
Ngũ tạng gồm:
- Tâm.
- Can.
- Tỳ.
- Phế.
- Thận.
Đông y gọi là “tạng” vì có chức năng tàng chứa, bảo tồn và nuôi dưỡng các yếu tố căn bản của sự sống.
Tâm: Đông y cho rằng: Tâm chủ huyết mạch, tàng thần. Tâm không chỉ quản lý sự vận hành của huyết dịch mà còn liên quan đến:
- Tinh thần.
- Ý thức.
- Trí nhớ.
- Tư duy.
- Giấc ngủ.
- Cảm xúc.
Người mất ngủ kéo dài, hồi hộp, hay quên, lo âu hoặc dễ kích động thường được xem là có liên quan đến sự mất cân bằng của Tâm.
Trong khi đó, Tây y xác định tim là một cơ quan cơ học và sinh học có nhiệm vụ co bóp để bơm máu đi khắp cơ thể. Các hoạt động tư duy, cảm xúc và ý thức được quy về hệ thần kinh trung ương, đặc biệt là não bộ.
Như vậy: Tâm của Đông y rộng hơn rất nhiều so với quả tim của Tây y.
Can: Đông y cho rằng: Can chủ sơ tiết, tàng huyết. Can có nhiệm vụ điều hòa khí cơ trong toàn thân, duy trì sự lưu thông của khí huyết, đồng thời có liên quan đến cảm xúc, gân cơ và mắt. Khi Can mất điều hòa có thể xuất hiện:
- Dễ nóng giận.
- Uất ức.
- Đau đầu.
- Mất ngủ.
- Căng thẳng thần kinh.
- Rối loạn kinh nguyệt.
Trong Tây y, gan là một cơ quan giải phẫu thực hiện nhiều chức năng sinh hóa như:
- Chuyển hóa chất dinh dưỡng.
- Giải độc.
- Tổng hợp protein.
- Dự trữ glycogen.
- Tiết mật.
Rõ ràng, khái niệm Can của Đông y không chỉ là lá gan giải phẫu mà là một hệ thống chức năng lớn hơn rất nhiều.
Tỳ: Đây là tạng dễ bị hiểu sai nhất. Nhiều người dịch Tỳ thành lá lách. Thực tế điều này chỉ đúng một phần rất nhỏ.
Đông y cho rằng: Tỳ chủ vận hóa, chủ thống huyết.
Tỳ có nhiệm vụ:
- Tiếp nhận tinh vi của thức ăn.
- Chuyển hóa dinh dưỡng.
- Sinh hóa khí huyết.
- Phân phối năng lượng.
- Điều hòa thủy dịch.
Tỳ còn được xem là nguồn gốc hậu thiên của sự sống vì mọi dưỡng chất đều phải thông qua chức năng vận hóa của Tỳ.
Do đó, khi Tỳ suy yếu thường xuất hiện:
- Ăn uống kém.
- Đầy bụng.
- Chậm tiêu.
- Tiêu chảy.
- Mệt mỏi.
- Suy nhược.
Trong Tây y, những chức năng này lại thuộc nhiều cơ quan khác nhau như:
- Dạ dày.
- Ruột non.
- Tuyến tụy.
- Gan.
- Hệ nội tiết.
Vì vậy: Tỳ của Đông y không đồng nghĩa với lá lách của Tây y.
Phế: Đông y cho rằng: Phế chủ khí, chủ hô hấp.
Phế tiếp nhận thanh khí từ thiên nhiên để kết hợp với tinh khí từ thức ăn tạo thành năng lượng cho cơ thể.
Ngoài ra, Phế còn:
- Điều hòa khí cơ.
- Quản lý da lông.
- Điều tiết thủy dịch.
- Hỗ trợ miễn dịch.
Người hay cảm lạnh, dị ứng, ho kéo dài hoặc da khô thường được Đông y xem là có liên quan đến Phế khí suy yếu.
Trong Tây y, phổi chủ yếu là cơ quan trao đổi khí:
- Hấp thu oxy.
- Thải khí carbon dioxide.
Do đó: Phế của Đông y rộng hơn chức năng hô hấp đơn thuần của phổi trong Tây y.
Thận: Đông y xem: Thận là gốc tiên thiên. Thận có chức năng:
- Tàng tinh.
- Chủ sinh trưởng.
- Chủ phát dục.
- Chủ sinh sản.
- Chủ xương.
- Sinh tủy.
- Thông lên não.
- Khai khiếu ra tai.
Thận được xem là kho dự trữ năng lượng sống của con người. Khi Thận suy yếu có thể xuất hiện:
- Lão hóa sớm.
- Suy giảm sinh lực.
- Đau lưng.
- Loãng xương.
- Giảm trí nhớ.
- Tóc bạc sớm.
Trong Tây y, thận là cơ quan lọc máu, tạo nước tiểu và điều hòa điện giải.
Như vậy: Thận trong Đông y không chỉ là hai quả thận giải phẫu mà là một hệ thống chức năng liên quan đến sinh trưởng và phát triển toàn cơ thể.
*****
Lục phủ trong Đông y là gì? Lục phủ gồm:
- Đởm.
- Vị.
- Tiểu trường.
- Đại trường.
- Bàng quang.
- Tam tiêu.
Khác với Ngũ tạng chuyên tàng chứa tinh khí, Lục phủ có nhiệm vụ thu nhận, vận chuyển, tiêu hóa và bài tiết.
Đởm: Đởm chứa mật và hỗ trợ tiêu hóa. Đông y còn cho rằng Đởm liên quan đến tính quyết đoán và khả năng phán đoán của con người.
Vị: Vị là nơi tiếp nhận thức ăn. Được gọi là “biển của thủy cốc”, là nơi khởi đầu quá trình chuyển hóa dinh dưỡng.
Tiểu trường: Có nhiệm vụ phân biệt thanh trọc. Tức là hấp thu phần tinh vi và loại bỏ phần cặn bã.
Đại trường: Chịu trách nhiệm vận chuyển và bài xuất chất thải ra ngoài cơ thể.
Bàng quang: Chứa đựng và bài xuất nước tiểu.
Tam tiêu: Tam tiêu là khái niệm độc đáo nhất của Đông y. Tam tiêu không phải là một cơ quan giải phẫu có thể nhìn thấy. Nó là hệ thống điều hòa khí hóa và vận chuyển thủy dịch trong toàn cơ thể. Nhiều học giả hiện đại cho rằng Tam tiêu có thể phản ánh sự phối hợp chức năng giữa:
- Hệ tuần hoàn.
- Hệ nội tiết.
- Hệ bạch huyết.
- Hệ chuyển hóa.
Tuy nhiên đến nay vẫn không có một cơ quan giải phẫu nào trong Tây y tương ứng hoàn toàn với Tam tiêu.
Điểm khác biệt cốt lõi giữa Đông y và Tây y: Nếu Tây y bắt đầu bằng câu hỏi: “Cơ quan này được cấu tạo như thế nào?” thì Đông y lại bắt đầu bằng câu hỏi: “Chức năng này đang hoạt động ra sao?”
Tây y chú trọng:
- Giải phẫu.
- Tế bào.
- Mô học.
- Sinh hóa.
- Di truyền học.
Đông y chú trọng:
- Khí.
- Huyết.
- Tinh.
- Thần.
- Âm dương.
- Ngũ hành.
- Tạng phủ.
- Kinh lạc.
Vì thế, khi nói đến Tâm, Can, Tỳ, Phế, Thận, người học Đông y cần hiểu rằng đó là những hệ thống chức năng sinh học tổng hợp, chứ không phải là các cơ quan giải phẫu đơn lẻ.
Kết luận:
Ngũ tạng Lục phủ là một trong những nền tảng quan trọng nhất của lý luận Đông y. Tạng phủ không được xây dựng từ dao mổ giải phẫu mà được hình thành từ hàng nghìn năm quan sát chức năng sống của con người.
Do đó:
- Tâm không phải chỉ là tim.
- Can không phải chỉ là gan.
- Tỳ không phải là lá lách.
- Phế không phải chỉ là phổi.
- Thận không phải chỉ là hai quả thận.
Đó là những hệ thống chức năng tổng hợp phản ánh sự vận hành của toàn bộ cơ thể dưới góc nhìn Đông y.
Trong khi đó, Tây y nghiên cứu các cơ quan bằng cấu trúc giải phẫu, tế bào học và sinh hóa học hiện đại.
Hai cách tiếp cận khác nhau, nhưng đều hướng tới một mục tiêu chung: hiểu con người một cách sâu sắc hơn để bảo vệ và nâng cao sức khỏe.
Điều quan trọng cần hiểu là Đông y và Tây y đang quan sát con người từ hai tầng nhận thức khác nhau.
Tây y chủ yếu nghiên cứu hệ thống hữu hình, tức những gì có thể nhìn thấy, sờ thấy, đo đạc được bằng giải phẫu học, mô học, sinh hóa học và các phương tiện chẩn đoán hiện đại. Tim có hình dạng ra sao, gan có cấu trúc thế nào, phổi có bao nhiêu thùy hay thận lọc máu bằng cơ chế gì đều thuộc phạm vi nghiên cứu của hệ thống hữu hình.
Trong khi đó, Đông y lại tập trung vào hệ thống vô hình, tức những quy luật vận hành chức năng của cơ thể mà không nhất thiết phải gắn với một cấu trúc giải phẫu cụ thể. Khí, huyết, tinh, thần, kinh lạc, tạng phủ hay Tam tiêu đều là những mô hình chức năng dùng để mô tả sự vận động, tương tác và cân bằng của sự sống.
Nếu ví Tây y như nghiên cứu phần cứng của một cỗ máy thì Đông y nghiên cứu phần mềm điều hành cỗ máy ấy. Một bên chú trọng hình thể, một bên chú trọng chức năng; một bên nhìn thấy cấu trúc, một bên nhận biết quy luật vận hành. Chính vì vậy, hai hệ thống không nhất thiết đối lập mà có thể bổ sung cho nhau để giúp con người hiểu đầy đủ hơn về sức khỏe và bệnh tật.
Y Dược Bách Phương – Đông Tây y kết hợp điều trị bệnh mạn tính. Lấy máu, nước tiểu xét nghiệm tại nhà. Chụp chiếu chuyên khoa sâu tại cơ sở cận lâm sàng Y Dược Bách Phương. Đặt hẹn chăm sóc sức khỏe Đông Tây y kết hợp Y Dược Bách Phương tại đường link: https://youmed.vn/dat-kham/bac-si/y-duoc-bach-phuong-kuml hoặc gọi điện thoại đến 1900-2805, 0908072829 đặt hẹn.