Trong đời sống học thuật, có những khoảnh khắc rất giản dị nhưng lại mang ý nghĩa sâu xa. Một cuốn sách được trao đi, một cái bắt tay chân thành, và phía sau đó là cả một hành trình tri thức.
Với tôi, ở cương vị Chủ tịch kiêm Viện trưởng, việc viết sách khảo cứu hay nghiên cứu khoa học chưa bao giờ là đích đến cuối cùng; đích đến thật sự là sự lan tỏa của tri thức.
Tri thức nếu chỉ nằm trên trang giấy thì vẫn còn là tri thức ngủ yên. Chỉ khi được chia sẻ, được trao truyền cho những người đồng hành, nó mới trở thành sức sống. Vì thế, khi tôi trao cuốn sách của mình cho Phó Viện trưởng, đó không đơn thuần là một món quà, mà là một sự gửi gắm. Trong cuốn sách ấy có những năm tháng nghiên cứu, có những suy tư về con đường hiện đại hóa Đông dược, và có cả niềm tin rằng thế hệ đồng sự sẽ tiếp tục đi xa hơn.
Trong đạo học phương Đông, người xưa nói rằng: tri thức quý nhất không phải là tri thức giữ lại cho mình, mà là tri thức biết trao đi đúng lúc. Người đứng đầu một tổ chức khoa học không chỉ lãnh đạo bằng chức danh, mà còn bằng sự chia sẻ trí tuệ và kinh nghiệm. Khi Viện trưởng biết truyền đạt, Phó Viện trưởng biết tiếp nhận và phát triển, thì tri thức của một người sẽ trở thành sức mạnh của cả một tập thể.
Khoảnh khắc bắt tay ấy vì vậy mang một ý nghĩa vượt lên trên hình thức. Đó là sự đồng thuận trong học thuật, là lời cam kết cùng nhau gìn giữ và phát triển tri thức. Một người viết sách có thể chỉ là cá nhân, nhưng khi tri thức được trao cho đồng sự, nó trở thành tài sản chung của một con đường khoa học.
Và có lẽ, minh triết của người làm khoa học nằm ở chỗ: viết ra để chia sẻ, trao đi để tri thức tiếp tục lớn lên.
Bức ảnh ghi lại một khoảnh khắc giản dị nhưng giàu ý nghĩa: một cái bắt tay, một cuốn sách vừa được trao, và phía sau là không gian của tri thức Đông y. Trong khung cảnh ấy, ngày của một Chủ tịch Hội đồng Viện kiêm Viện trưởng không chỉ là một ngày làm việc hành chính, mà là một ngày của suy tư, khảo cứu và viết.
Buổi sáng của người làm khoa học thường bắt đầu rất sớm. Khi nhiều người còn bận rộn với nhịp sống thường nhật, ông đã ngồi bên bàn làm việc với những bản thảo dày, những ghi chú chằng chịt. Đông y vốn là kho tàng hàng nghìn năm, nhưng để đưa nó bước vào thời đại khoa học hiện đại, cần một hành trình dài của khảo cứu. Mỗi vị thuốc không chỉ còn là tên gọi trong y thư cổ, mà phải được nhìn lại qua lăng kính hoạt chất, dược động học và con đường sinh học trong cơ thể. Vì vậy, viết sách không đơn thuần là ghi chép, mà là quá trình đối thoại giữa cổ thư Đông phương và khoa học sinh học hiện đại.
Giữa những cuộc họp của viện, giữa các buổi trao đổi với đồng nghiệp, công việc viết vẫn lặng lẽ tiếp diễn. Một chương sách có thể được hoàn thành từ nhiều tháng đọc tài liệu, đối chiếu nghiên cứu Quốc tế, rồi quay lại so sánh với những phương phương tễ cổ điển. Có khi chỉ một vị dược liệu cũng phải truy tìm từ cấu trúc hóa học của hoạt chất, cơ chế chống viêm, điều hòa miễn dịch, cho đến cách mà y thư xưa mô tả nó bằng ngôn ngữ “khí – huyết – tạng phủ”.
Đối với người đứng đầu một viện nghiên cứu, viết sách còn là một trách nhiệm. Bởi tri thức nếu chỉ nằm trong phòng thí nghiệm hay trong trí nhớ của một vài thầy thuốc thì sẽ dần phai mờ. Nhưng khi được hệ thống lại thành sách khảo cứu, tri thức ấy trở thành nền móng cho thế hệ sau. Những trang sách về “Định hướng hiện đại hóa y dược cổ truyền”, về “Phổ tác dụng Đông dược hiện đại”, hay về cơ chế sinh học của phương thuốc cổ truyền chính là cầu nối giữa truyền thống và tương lai.
Buổi chiều có thể là những cuộc gặp gỡ, những cái bắt tay như trong bức ảnh. Nhưng đằng sau mỗi cuộc gặp là niềm tin rằng tri thức Đông y vẫn đang được tiếp tục viết lại, không phải để thay thế cổ nhân, mà để giải thích họ bằng ngôn ngữ của khoa học hôm nay.
Đêm xuống, khi viện đã yên tĩnh, người viết sách lại trở về với bản thảo của mình. Ánh đèn bàn, những trang sách mở, và dòng chữ đang tiếp tục hình thành. Một ngày của Chủ tịch kiêm Viện trưởng khép lại như thế: không ồn ào, nhưng bền bỉ.
Bởi cuối cùng, di sản lớn nhất của người làm học thuật không phải là chức danh, mà là những cuốn sách khảo cứu để lại cho đời.
(Trung Phu – TS. BS. Thái Huy Phong).